Radio ILIRIA

Element i rëndësishëm i ushtrimit të diktaturës komuniste në Shqipëri ka qenë edhe masa e internimin e dëbimit. Si edhe masat e tjera të vendosura pas vendosjes së regjimit, masat më të ashpra ishin ato të viteve të para. Menjëherë komandat partizane u shpallën si autoriteti i vetëm në vend duke e konsideruar territorin si “zonë pushtimi”. Brenda atributeve që i kishin caktuar vetes, komandanti i njësisë territoriale ose ai i Divizionit të Mbrojtjes së Popullit, mund të lëshonin internimin e personave për arsye politike, gjithnjë në drejtim të kundërt gjeografik, nga jugu në veri ose nga veriu në jug. Të njëjtën gjë mund të bënin edhe autoritetet e pushtetit vendor të qarqeve pa asnjë kufizim. Në një raport mbi veprimtarinë e Seksionit të II të Drejtorisë së Mbrojtjes së Popullit (nomenklaturë e Ministrisë së Mbrojtjes Kombëtare) për periudhën dhjetor 1944 – mars 1946, thuhej se familjet e të arratisurve politikë dhe të kundërshtarëve të tjerë, internoheshin. Për banorët nga jugu ishte përzgjedhur Kruja. Për banorët nga veriu ishte përzgjedhur Berati. Trajtimi i tyre kishte qenë kriminal, pasi pranohej se ishin lënë pa bukë, pa banesa, pa shtroje, pa ilaçe, duke sjellë vdekjet e personave të ndryshëm. Me rastin e amnistisë së 28 nëntorit, ishin liruar 552 të internuar. Në mars 1946 në kampin e Beratit kishin qenë 1.275 të internuar nga Shkodra (270), Kukësi (331), Peshkopia (178), Elbasani (173), Durrësi (234) dhe Tirana (89). Në kampin e Krujës ishin gjithsej 900 vetë, nga Korçë (344), Gjirokastra (299), Vlora (128) dhe Berati (129). Vaskë Koleci drejtori i Sigurimit të Shtetit gjatë atij viti më 1948 pasi u fut në grupin “armiqësor të Koçi Xoxes”, në pozitat e të burgosurit të dënuar prej 30 muajsh (më 23 qershor 1951), i dërgonte një letër Enver Hoxhës si shef të partisë dhe të popullit mbi problemet e Sigurimit të Shtetit. Vaska në këtë letër shprehet edhe për masat e internim dëbimeve. Me këtë ishte marrë Manol Konomi (ministri i Drejtësisë), i cili kishte paraqitur projektin në qeveri (që u miratua më 1949). Por deri atëherë ishte vepruar me ligjin e kohës së Zogut. Për ata që e dinë këtë ligj po themi se në atë kohë internimet merreshin me vendim të Këshillit të Ministrave në raste shumë të rralla. Por në të gjitha këto internimi, moshat nën 18 vjeç nuk regjistroheshin me synimin për të sjellë edhe një ndarje të familjeve. Deri në fund (më 1990), komitetet ekzekutive të këshillave popullorë të qyteteve ose rretheve kanë internuar brenda rrethit administrativ ku ato vepronin. Deri në vitin 1972, sipas të dhënave zyrtare ishin internuar me vendim të komisionit qendror 5187 persona. Dekreti i parë mbi internimet i vitit 1949 Dekreti nr.649, datë 10 janar 1949 doli edhe dekreti i parë i regjimit komunist që vendoste masat e internimit mbi kundërshtarët politikë por edhe mbi shtetas të tjerë që gjithsesi ishin në numër të vogël për çështje të tjera. Në bazë të këtij dekreti pranë Ministrisë së Punëve të Brendshme, krijohej një komision i posaçëm i internimeve dhe konfiskimeve që kryesohej nga zëvendësministri. Në përbërje të tij sipas urdhrit të posaçëm të ministrit ishin funksionarë të Sigurimit të Shtetit. Mirëpo kjo ndryshoi më vonë. Më 5 tetor 1953 ministri Mehmet Shehu nxori urdhrin mbi krijimin e këtij komisioni në bazë të ligjit nr.649, datë 10 janar 1949. Përbërja e komisionit ishte: Mehmet Shehu (kryetar), Kadri Hazbiu (zëvendëskryetar), Mihallaq Ziçishti, Delo Balili, Nevzat Haznedari, Rexhep Kolli, Jashar Kasimati. Komisioni mblidhej zakonisht një herë në muaj dhe sipas nevojës edhe më shumë. Dekreti i dytë mbi internimet i vitit 1954 Më 2 gusht 1954 Presidiumi i Kuvendit Popullor, nxori dekretin nr.1906 “internimin e dëbimin si masë administrative”, i cili bën një rregullim të dekretit të vitit 1949 pa sjellë ndryshime thelbësore. Tashmë komisioni nuk merrej me konfiskimet, ndërsa vazhdonte të ekzistonte pranë Ministrisë së Punëve të Brendshme. Internimet në platformat e Sigurimit Në Platformën e Sigurimit të Shtetit, miratuar me vendimin e ri nr. 30 të 8 shkurtit 1954 të Byrosë Politike të Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë, kreu VIII, “Mbi dënimet dhe internimet”, i jepej e drejtë organeve të MPB-së të merrnin masa administrative kundrejt personave me rrezikshmëri shoqërore. Propozimin e motivuar e bënte drejtori i punëve të brendshme të qarkut ose kryetari i degës operative përkatëse në qendër. Por më parë duhej marrë mendimi i sekretarit të parë të qarkut. Personat që do internoheshin kishin familjarë të arratisur, ata që kishin shërbyer në regjimet e kaluara, që paraqisnin rrezikshmëri, etj. Vendimet merreshin nga një organ kolegjial. “Platforma operative e organeve të punëve të brendshme” e miratuar me vendimin nr.213 të 4 korrikut 1958 e Byrosë Politike të KQ të PPSH-së, bëri disa ndryshime. Në kreun VIII “Mbi internimet dhe dëbimet” thuhej se në mbështetje të dekretit nr.1906 datë 2 gusht 1954 organet e MPBsë mund të vendosnin si masë administrative kundër personave që paraqisnin rrezikshmëri shoqërore. Përcaktohej se internimi merrej kundër familjeve të të arratisurve brenda dhe jashtë vendit, kundër personave që paraqisnin rrezikshmëri shoqërore por që për ta nuk kishte fakte. Kryetari i degës së rrethit propozonte një person për internim. Pasi merrej pëlqimi nga sekretari i parë i rrethit dërgohej në degën e 7-të (Hetuesia) të Sigurimit të Shtetit e cila e studionte. Në çdo mbledhje duhej të ishte prokurori i përgjithshëm ose i dërguari i tij. Ministri mund të internonte një person por brenda 3 ditësh duhej mbledhur komisioni. Lëvizja drejt Kryeministrisë Pas vitit 1960, komisioni i zhvendos në selinë e Kryeministrisë dhe drejtohej nga zëvendëskryeministri i parë me zëvendës ministrin e Punëve të Brendshme. Që nga ky vit, e deri kur u mbyll komisioni, më 1990, ishin gjithsej 3 kryetarë. Por në fund të viteve ‘60 dhe fillim të viteve ’70 doli edhe nisma e brendshme për të zvogëluar numrin e të internuarve në formën e dëbimit, në kuadër të lëvizjeve kineze për uljen e popullsisë së qyteteve. Familjes i bëhej presion nga pushteti që të largohej me dëshirën e saj, në mënyrë që kjo të mos i regjistrohej.

“The New York Times” publikon të gjithë përplasjes mes superfuqive. Shtetet e Bashkuara dalin kundër planeve të Italisë dhe Jugosllavisë

UASHINGTON – Presidenti, jo vetëm përsëriti objeksionet e tij për Marrëveshjen sekrete të Londrës, duke nxjerrë në pah se në çështjen e kufirit verior të Italisë, marrëveshjet e arritura tashmë atje ishin një largim nga linja e Marrëveshjes së Londrës, duke përçmuar bisedimet mbi “një bazë krejtësisht të re”, dhe ai doli kundër çdo plani për një lidhje të Marrëveshjes së Londrës, si “një alternativë detyruese në zgjidhjen e çështjes së Adriatikut. Përgjigja amerikane bënte të ditur se një lidhje e tillë, siç u propozua nga Anglia dhe Franca, “erdhi si një surprizë” tek presidenti, sepse Qeveria Amerikane tashmë kishte rënë dakord për Marrëveshjen e 9 dhjetorit, “gjë që solli një qëndrim ndryshe me qeveritë britanike dhe franceze në lidhje me bazat e zgjidhjes së problemit”.

Përdorimi i fjalës “kërcënim” nga kryeministrat e Francës dhe Britanisë së Madhe në notën e tyre të 17 shkurtit, nga mënyra e interpretimit të paralajmërimit të presidentit që ai do të konsiderojë seriozisht tërheqjen e dy marrëveshjeve në Senat, është gjetur në përgjigjen e presidentit dhënë më 24 shkurt:

“Nga veprimi i tyre i 14 Janarit, qeveria e Shteteve të Bashkuara ishte përballur me një zgjidhje përfundimtare, të cilës iu shtua më 20 Janar një “kërcënim”, duke u tërhequr në kushtet e Marrëveshjes së Londrës”. Presidenti, e konsideroi ultimatumin ndaj Jugosllavisë, jo vetëm si një “kërcënim” por vlerësoi se “kjo linjë ishte ndjekur pa pasur ndonjë përpjekje që të shqyrtohen pikëpamjet e qeverisë amerikane apo siguruar mundësinë për diskutim”. Qeveria Amerikane i konsideron përpjekjet e Francës dhe Anglisë në drejtim të Jugosllavisë si përfshirje e “kërcënimit” dhe “ultimatumit”. Kërkesa e Millerand-Lloyd synon të shkundë presidentin Uillson në besimin e tij se një ultimatum ishte shfaqur tek Jugosllavia.


“Kryeministrat e Britanisë dhe Francës dëshirojnë të nxjerrin në pah se kjo deklaratë nuk është ajo që mund të shfaqte qeveria amerikane, për ta menduar si një ultimatum ndaj Jugosllavisë, në interes të Italisë”, - vlerësojnë ata në kërkesën e 17 shkurtit.

Ultimatumi për Jugosllavinë

Deklarata e tij në lidhje me zbatimin e Marrëveshjes së Londrës ishte një përpjekje për të promovuar një zgjidhje të menjëhershme të këtij debati të rrezikshëm, nga nxjerra në pah e dy anëve që nëse ata nuk janë dakord me zgjidhjen, e cila erdhi pas negociatave të gjata, të jenë për një kompromis të ndershëm midis pikëpamjeve të tyre konfliktuale; e vetmja alternative ishte një marrëveshje e cila ishte më pak e pëlqyeshme për të dyja palët”.

Pavarësisht këtij përshkrimi nga komunikimi që i ishte dërguar Jugosllavisë më 20 janar, qëndrimi i presidentit Uillson është se një “ultimatum” i ishte përcjellë delegacionit jugosllav, i cili theksonte se ata kishin katër ditë për të thënë “Po” ose Jo” për planin e janarit, dhe nëse ata do të përgjigjeshin “Jo”, më pas mund të zbatohej Marrëveshja e Londrës. Nga zgjatja kohë pas kohe kishte qenë garantuar Jugosllavia, por atje akoma nuk kishte një përpjekje të bërë për të zbatuar të ashtuquajturin “ultimatum”.

Presidenti kritikon Italinë

Në notën e tij të 10 shkurtit, presidenti Uillson foli me çiltërsi dhe sinqeritet të madh në diskutimin e tij për pozicionin e Italisë. Ai thotë në atë notë se ka gjasa që ai nuk do të fitojë ndonjë mik më tepër në Itali me qëndrimin e tij të famshëm të 23 prillit 1919, në të cilën ai ia doli mbanë që përmes popullit italian, kreu i qeverisë Orlando të rishikojë çështjen e Fiumes.

Kryeministrat e Britanisë dhe Francës në notën e tyre të 17 shkurtit përgjigjen se Italia po mbështetet me një fjalë tek aleatët e tij, siç ishte caktuar në Marrëveshjen sekrete të Londrës, pasi kishte duruar gjatë luftës deri në fund dhe deklaruan se Italia pati një humbje në njerëz me 500 mijë persona të vrarë dhe “tre herë më shumë të plagosur në numër; ndërsa populli i saj është djegur nga borxhet shkatërrimtare.

Përgjigja e presidentit Uillson pajtohej me ndjenjat e shprehura nga Anglia dhe Franca në lidhje me pjesëmarrjen e Italisë në luftë”, duke thënë se qeveria e Shteteve të Bashkuara kishte shprehur në mënyrë të përsëritur ndjenjën e saj, çmonte konseguencën jetike të pjesëmarrjes së Italisë në luftë dhe sakrificën e saj. Por presidenti këmbëngul se të tilla konsiderata nuk mund të bëhen për arsye të zgjidhjeve të padrejta, të cilat mund të provokojnë luftëra në të ardhmen.

Për pasojë, një linjë e tillë e përcaktuar mund të jetë miope, dhe nuk është në mbështetje me sakrificat e tmerrshme të botës në tërësi, të cilat nuk mund të jenë të justifikuara dhe të përshtatshme vetëm nga drejtimi përfundimtar i zgjidhjes, duke u justifikuar me parimet për të cilat lufta ishte fituar”.

Në notën e tyre të shkurtër të 23 Janarit, kryeministrat e Britanisë dhe Francës ndërmorën të shpjegojnë se ata kishin ndryshuar planin e dhjetorit, të ujdisur në Janar sepse në mospasjen e “ndonjë personi që të mund të flasë për Shtetet e Bashkuara”, ishte e një rëndësie jetike që atje të nxitej zgjidhja e çështjes së Adriatikut, e cila kishte irrituar Europën Juglindore për më shumë se një vit.

Kjo çështje “nëse nuk do të rregullohej me shpejtësi, jo vetëm mund të nxirrte pengesa për rikuperimin dhe ndërtimin e dy vendeve të dala të rraskapitura nga lufta, por mund t’i çonte ato sërish në luftë”. Kjo ishte një frazë e qartë për të frikësuar që dështimi në zgjidhjen e çështjes së Adriatikut mund të çojë në luftë Italinë dhe Jugosllavinë dhe të ndezë të gjithë vendet e Ballkanit sërish. Në notën e tij të 10 shkurtit, presidenti Uillson ndau pikëpamjen e qeverive të Francës dhe Anglisë se “e ardhmja e botës varet kryesisht nga zgjidhja e drejtë e kësaj çështje, por nuk mund të besojë tek një zgjidhje, duke iu përmbajtur kushteve, të cilat “tashmë kanë marrë dënimet e merituara”.

Albert Gjoka/Gazetaalbania/

Adolf Thieres ishte personalitet i shquar i kohës se tij, historian i dëgjuar francez i cili ka shkruar dhe historinë e revolucionit francez dhe që më vonë u bë President i Francës. Në kujtimet e tij, Adolf Thieres shkruan: Kur Josef Bonaparti, vëllai i madh i Napoleon Bonapartit u bë mbret i Napolit më 1806, shqiptarëve të Napolit që shkuan për t'i uruar mirëseardhjen u tha: Edhe familja Bonaparti është me origjinë arbëreshe.

PREJARDHJA ARBËRESHE

Mbi origjinën e familjes Bonaparti shkruan edhe profesor Robert d'Angely me origjinë nga Korsika në veprën e tij 'Enigmat e origjinës së racave dhe të gjuhëve të pellazgëve, arianëve, helenëve, etruskëve, grekëve dhe shqiptarëve'. Libër prej 7 vëllimesh dhe i arrirë pas mbi 30 vjet pune. Në faqen 113-117 shkruan se Napoleon Bonaparti ishte shqiptar ashtu si ishte Aleksandri i Madh dhe Skënderbeu. Ky profesor i dëgjuar korsikan shton se mbiemri i vjetër i Bonapartit ka qenë 'Kalë-miri' dhe jo Kalimeros, ana e mirë si e bënë grekërit.

ENCIKLOPEDIA GREKE

Sipas enciklopedisë së madhe greke 'Piros' vëllimi i tretë, Athinë 1929, faqe 413-425, thuhet se: Shtrirja e shqiptarëve në drejtim të Peloponezit (Moresë) është zgjeruar nga shekulli XIV. Sipas kësaj enciklopedie, në Peloponez u krijuan krahina banimi të reja si: Mani, Bardhunja, Lala, Filati, Hekali, Lopësi. Edhe sot dihet që një lagje e Himarës është shpërngulur në krahinën e Pelopenezit dhe krijuan Manin. Shqiptarët qëndruan në Peloponez (në More) rreth grekërve dhe mbiemri i Napoleonit (Kalë-mirë) është kuptuar shtrembërisht nga grekërit në kallomeros (ana e mirë).

Me zbritjen e vazhdueshme të ushtrive të panumërta osmane në Peloponez, një pjesë e shqiptarëve u largua nëpërmjet detit drejt Italisë së Jugut e arritën deri në Korsikë. Stërgjyshi i Napoleon Bonapartit, sipas shpjegimeve që i jep ish-presidenti francez Adolf Thiers, ishte me origjinë nga një fshat i tillë arbëresh i Korsikës.
Edhe avokati i dëgjuar korsikan, mbrojtës i Gjergj Dimitrovit, në gjyqin e Laipcigut, De Moro Xhaferi ka qenë nga një katund arbëresh. Kjo faktohet nga vetë goja e tij kur iu përgjigj jurisë franceze: Unë do të shkoj në Laipcig dhe do të mbroj Gjergj Dimitrovin. Në qoftë se do të më vrasin, haka do të më merret si arbëresh që jam në origjinë.

Dëshmia më interesante vjen nga një aristokrate franceze me origjinë maniote, dukesha D'Abrantes, lindur në Montpelje me emrin Josephine Permon Stefanopuli de Comene. Ajo vinte nga një familje me origjinë maniote, e cila për shkak të gjakmarrjeve të shumta me klanet e fuqishme të Manit vendosi të shpërngulej dhe të vendosej në Korsikë, ashtu si shumë familje të tjera nga Mani, 150 vjet para periudhës së Napoleonit. Në kujtimet e saj të përmbledhura në 28 volume, me titull 'Revolucioni, Perandoria dhe restaurimi', ajo formuloi teorinë e pranuar nga historianët e kohës të prejardhjes korsikano-maniote të familjes Buonaparte. Ishte ajo që deklaroi se mbiemri Buonaparte ishte një italianizim i fjalës greke kalimeros dhe se Buonaparte nuk ishte nga Trevizo, por nga Mani. Për sa kohë ishte gjallë Napoleoni, ai nuk e përgënjeshtroi tezën e dukeshës për origjinën e tij.

SHQIPJA DHE NAPOLEONI

Një nga gjeneralët më besnikë të Napoleon Bonapartit, ka qenë edhe mareshalli Neji. Kur Napoleoni e qortonte Nejin, fjalët i shoqëronte dhe me disa sharje të një gjuhe të huaj, që mareshal Neji dhe shokët nuk e kuptonin. Cila ishte kjo gjuhë? Përgjigjia e kësaj pyetje eshte tek vepra e Leo Freundrich, 'Golgota Shqiptare' në faqen 37.

A E NJIHTE NAPOLEON BONAPARTI HISTORINË E SHQIPËRISË?

Në hartat topografike ushtarake të tij, trevat tokësore që shtriheshin qysh nga Sllovenia deri në Detin Jon Napoleoni i kishte quajtur Iliri. Edhe sot në Slloveni mjaft hotele dhe rrugë janë emërtuar me fjalën Iliri. Ky perandor i lindur në Korsikë, konkretisht në Ajaccio, e ka ditur se shqiptarët dhe korsikanët kanë zakone të përbashkëta në lidhje me besën, hakmarrjen, mikëpritjen etj. Prandaj për të mbrojtur përfaqësuesit e tij, si Pukëvillin e të tjerë, në shtetin autonom të pashallëkut shqiptar të Janinës së Ali Pashë Tepelenës, nuk ishin të rastit këshillimet e vazhdueshme që Napoleon Bonaparti i jepte konsullit të vet që të ruhej nga dinakëritë e Aliut, duke i thënë: 'Ruaju në qoftë se nuk ta ka hedhur'. Megjithate ai e ndihmoi Ali Pashanë ne çdo drejtim shteteror dhe ushtarak.

SI SHPJEGOHEN MASAKRAT QË KANË KRYER FORCAT FRANCEZE NË EGJIPT KU MIDIS TË MASAKRUARËVE KA PASUR EDHE SHQIPTARË?

Ushtarët francezë kanë zhvilluar luftime të përgjakshme me ushtrine osmane, sidomos në Tabor, gjatë pranverës së vitit 1799. Gjithashtu, beteja të përgjakshme janë zhvilluar edhe në ujërat e Egjiptit në afërsi të Abukirit ku forcat detare franceze, të komanduara nga admirali Brueys, u ndeshën rreptazi edhe me forcat detare angleze të komanduara nga admirali i dëgjuar Orcio Nelson. Në të gjitha këto luftime detare u vra dhe admirali francez Brueys. Edhe në luftimet tokësore, francezët pësuan humbje të mëdha në ushtarë, sepse nuk ishin mësuar me dherat afrikane. Atje u vra edhe gjenerali i dalluar Kleber.
Forcat ushtarake frenceze, të egërsuara, me në krye gjeneralin Andreossi, kërkonin me këmbëngulje të arrinin fitoren, duke mos kursyer kështu edhe masakrat masive. Midis ushtarëve osmanllinj në Egjipt ka patur edhe mjaft luftëtarë shqiptarë. Ata vazhdonin t´i mbronin me trimëri kështjellat që iu ishin besuar.

Komanda ushtarake franceze, me në krye Andreossin, në pamundësi për t´i hedhur në dorë kështjellat me forcën e armëve, u premtoi të rrethuarëve, luftëtarëve shqiptarë, si të huaj që ishin se do t´i linin të lirë të largoheshin së bashku me armët e tyre, mjaft që ata të dorëzonin kështjellat. Shqiptarët e besuan një gjë të tillë dhe dolën kështu nga kështjellat të armatosur, por general Andreossi i preu në besë, i çarmatosi rrugës dhe një pjesë të tyre e pushkatoi në deltën e Nilit. Thuhet se Napoleon Bonaparti, kur u vu në dijeni, e dënoi pabesinë e gjeneralit të tij dhe e përkufizonte këtë fitore me masakër me këto fjalë: 'Ushtari francez nuk është mësuar të korrë fitoren mbi kundërshtarët, duke i mashtruar dhe çarmatosur në befasi'. Njëkohësisht, këtij gjenerali i mori edhe medaljonin prej gurësh të çmuar që vetë ja kishte dhënë.

Gazeta PANORAMA, 2 Shtator 2003

Pas kësaj hyrjeje fort të gjatë, është e nevojshme të braktisen përgjatë një çasti misteret e ilirologjisë dhe koncepti i tij i autoktonisë që shpesh kthehet në obsesion, për të shtruar çështjen e gjenezës së ilirëve në një kuadër më të gjerë, në atë ballkanik. Duke mbetur gjithmonë në terrenin e bujqve-kafshërritës të parë, me origjinë indoevropiane ose të kthyer në të tillë nën ndikimin e popujve të stepave, mund të mendohet një skenar tjetër.

Pas kësaj hyrjeje fort të gjatë, është e nevojshme të braktisen përgjatë një çasti misteret e ilirologjisë dhe koncepti i tij i autoktonisë që shpesh kthehet në obsesion, për të shtruar çështjen e gjenezës së ilirëve në një kuadër më të gjerë, në atë ballkanik.
Duke mbetur gjithmonë në terrenin e bujqve-kafshërritës të parë, me origjinë indoevropiane ose të kthyer në të tillë nën ndikimin e popujve të stepave, mund të mendohet një skenar tjetër i « gjenezës » të ilirëve, diçka i ndryshëm nga ata të propozuar deri tani :

1. Ka shumë të ngjarë që djepi i origjinës së proto-ilirëve të jetë brendësia e viseve ballkanike, mjaft më në lindje ose në verilindje në krahasim me brigjet adriatike. Ajo përzierje mes aborigjenëve neolitikë, bartës të kulturës së « Evropës së vjetër » dhe të ardhurve rishtas gjithmonë neolitikë – të cilët që nga mijëvjeçari i V ose i IV p.e.s. duket se depërtojnë në Ballkan – domosdoshmërisht ka prodhuar një përplasje kulturash, skemat e të cilës janë përshkruar në të gjitha veprat serioze që flasin mbi indoevropianët e parë. Elementi kryesor që sugjeron idenë është ajo lidhje gjinore e natyrës gjuhësore me proto-trakët, gjë e cila sugjeron edhe rajonin gjeografik ku ka ndodhur fillimisht përzierja, e ndjekur nga përplasja.

2. Ky fenomen nuk është as i izoluar as edhe i përveçëm për proto-ilirët pasi, e njejta llogjikë mund të përdoret edhe për proto-helenët ose edhe proto-maqedonët, të ngjizur sikundër të parët nga përzierja e aborigjenëve neolitikë ballkanikë dhe neolitikëve proto-indo-evropianë. Me fjalë të tjera, jo vetëm që i gjithë indoevropianizimi i Ballkanit ka një djep të përbashkët por edhe « produkti » i përfituar ka tipare dhe elementa të ngjashëm. Është vendi për të përmendur edhe njëherë atë bashkësi të gjërë kulturore, të kultit dhe pjesërisht etno-gjuhësore që u formua gjatë eneolitit në Ballkan, e njohur me emrin gjenerik pellazgë i cili, i parë nën të gjitha këndet e vështrimit, paraqitet si një fenomen mbarëballkanik, me shtrirje deri në Azinë e Vogël ose edhe në ishujt e Mesdheut lindor.

3. Pas disa shekujsh të kaluar në vend – kohë e nevojshme për të përsosur indoevropianizimin, për të ngjizur stukturat elementare por të dallueshme të natyrës hierarqike dhe paraetnike, duke përfshirë edhe elementë të glosës antike, grupime ose fise tashmë me origjinë indoevropiane proto-ballkanike fillojnë « pushtojnë » hapësirën gadishullore duke u çvendosur drejt Perëndimit dhe Jugperëndimit. Ato fiset tona « proto-ilire » - kushërinj të afërt me « proto-trakët », bile edhe me « proto-helenët » - mes drejtimeve të tjera, zgjedhin me sa duket Perëndimin dhe ndjekin rrugët natyrore të gadishullit. Nëpërmjet rrafshit të Kosovës, ata prekin veriun e Maqedonisë së sotme dhe mbrrijnë në rajonin e liqeneve të Ohrit dhe të Prespës, përpara se sa të përhapen mbi territoret e Shqipërisë së sotme dhe të Epirit. Gjithashtu, duke ndjekur luginë e Savës, më pas atë të Danubit, ata përhapen në fushën e Panonisë dhe çfaqen përgjatë bregdetit adriatik dhe jonian.

4. Shkrirja e « proto-ilirëve » me grupimet autoktone të tipit evropian ose ballkanik « i vjetër » që jetonin ndërkohë në viset adriatike dhe joniane, ndodh diku në mijëvjeçarin e IIItë p.e.s. Këta të fundit ndërkohë njohin metalurgjinë e bakrit dhe fillimet e metalurgjisë së bronzit. Në këtë stad, historia jonë përputhet me atë të historianëve shqiptarë, të cilët ngulmojnë – me të drejtë – për atë vazhdimësi të shquar të kulturës materiale lokale që vendoset që prej kohëve të errëta të bronzit të mesëm. Për më tepër, kjo vërejtje shkon në drejtimin e hipotezës së mësipërme pasi tretja e krijuar rishtas nuk ka asgjë të përbashkët me përplasjen : jo vetëm që « proto-ilirët » kanë mundur të fitojnë nivelin kulturor « mesatar » ballkanik si edhe teknikat industriale të indigjenëve përgjatë asaj kohe që ata kanë jetuar në brendësi të gadishullit por edhe « autoktonët » mund të kenë patur ndërkohë kontakte të shumta të të parakohshme me popullsitë e stepave. Në fund të fundit, të ardhurit rishtas sjellin dhe imponojnë praktika të reja varrosjeje siç është rasti i tumave, procese të reja poçerie « me shirita » si edhe elementë të reja gjuhe, duke tërhequr në këtë mënyrë pas vehtes masën e popullsisë lokale që ata gjetën në vend, në atë proces të gjatë të « ilirizimit » që zgjati disa shekuj, duke filluar nga epoka e bronzit.

Çka është e re në këtë mënyrë kqyrjeje të parahistorisë përmblidhet nga fakti se jo vetëm procesi i « gjenezës » të bashkësisë ilire nuk mund të merret i shkëputur nga procesi i indoevropianizimit të Ballkanit, por ai duhet kqyrur në dy rrafshe të ndryshëm kohorë dhe brenda dy kornizave të veçanta hapësinore por bashkëplotësuese.

- Rrafshi i parë është ai i fundit të neolitit dhe i fillimit të eneolitit, mbi të cilin krijohet përzierja fillestare mes substratit lokal, bartës i kulturës së « Evropës së Vjetër », dhe të ardhurve rishtas proto-indievropianë në një kornizë që përfshin zona të gjera të Ballkanit verilindor dhe qëndror. Ky proces parësor përfshin indoevropianizimin e Ballkanit dhe krijimin e popullsive proto-ballkanike, përfaqësuesit e tipizuar të të cilit mund të ishin pellazgët.

- Rrafshi i dytë është ai i fillimit të epokës së bronzit ndërkohë që korniza është ajo e Ballkanit perëndimor : gjatë këtij procesi të dytë indoevropianët proto-ballkanikë e shpërngulur ripërzjehen me popullsitë indigjene të bregdetit adriatiko-dalmat dhe të hinterlandit të afërt për të krijuar ilirët. Ura lidhëse mes këtyre dy proceseve është shtegëtimi ndërballkanik.

E parë si në një dyndje e vërtetë, e ardhur diku prej veriut, ky shtegëtim ndërballkanik ka lënë gjurmë të thella në parandërgjegjen e popullsive antike të gadishullit, përpara se sa të pavdekësohej nga autorët e lashtë si Homeri, Hesiodi, Eskili ose Euripidi. Megjithatë historia e kësaj ndërfutjeje njerëzore nuk mbetet një element i izoluar pasi ky fenomen do të përsëritet edhe në periudha të tjera më të vonshme. Të ardhur gjithmonë nga Lindja ose Veri-Lindja, grupime kalorësish të popujve të stepave, përparësitë teknologjike të të cilëve janë në rradhë të parë ato të natyrës ushtarake, do të dynden përsëri mbi viset e Ballkanit. Nuk është vështirë të mendohet se në këto kushte, këta pushtues të përkohshëm të kenë mundur të rrënojnë qendrat e banuara prej bujqish – metalurgë, ndërkohë që ndikojnë fuqimisht mbi jetesën e autoktonëve duke ju transmetuar dijet e tyre. Në të kundërt, është pothuaj e pamundur të meret me mend që këta luftëtarë kalorës, megjithë forcën dhe numrin e tyre të madh, të kenë mundur të përmbysin fund e krye pejzazhin evropian me anë të imponimit të gjuhëve të tyre indoevropiane, aty nga fundi i mijëvjeçarit të IItë p.e.s.

Një tjetër shteg i mundshëm, ai i tregëtisë dhe i shkëmbimeve parahistorike, mund të ndriçojë lidhjen e bërë prej arkeologëve të shekullit të mëparshëm mes ilirëve dhe bartësve të kulturës së Hallstatit, një popull i epokës së hekurit me origjinë nga viset e Danubit të Epërm dhe të Mesëm dhe të Austrisë së Sipërme që u bë i njohur për prodhimin e objekteve prej bronzi dhe prej hekuri, veçanërisht prej shpatave pa dorëz me teh të dyfishtë, si dhe për zbutjen e kuajve.

Duke lidhur në këtë mënyrë gjenezën e ilirëve me protohistorinë e indoevropianëve, bëhet e mundur pajtimi i një varg aspektesh kontradiktore të tezave të sipërpërmendura :
- pasardhës së proto-indoevropianëve dhe si pasojë indoevropianë ;
- prodhim i një evolucioni të gjatë gadishullor dhe përfundimisht autoktonë të Ballkanit ;
- shtegëtues në kërkim të hapësirave jetësore dhe si rezultat, të çfaqur disi vonë në pjesën perëndimore të gadishullit.

Vizita me prapavije politike e kryetarit te shtetit italian ne perfundim te luftes italo-greke. Si u prit ne qytetin e sapocliruar te Gjirokastres. Hipotezat per atentatin e Vasil Lacit

Qyteti i Gjirokastres ne Shqiperine e Jugut, ne maj te vitit 1941 do te priste nje vizite te rralle. Turi i Perandorit te Italise dhe Etiopise, njekohesisht Mbret i Shqiperise, Viktor Emanueli III, ne vitin 1941 ne Shqiperi do te perfshinte edhe nje vizite ne qytetin e gurte. Ai do te ishte nje nder personalitetet e rralle boterore qe rreth gjysmes se pare te shekullit te kaluar do te perfshinin qytetin e Gjirokastres ne turin e vizitave apo takimeve te tyre.

Sipas burimeve historike do te ishte 10 maj i vitit 1941 kur Mbreti i Italise dhe Perandori i Etiopise, Viktor Emanueli III, i cili ne ate kohe, formalisht njihej edhe si Mbret i Shqiperise do te niste nje tur vizitash ne qytete te ndryshme te Shqiperise. Pas disa muajsh parapergatitje, si nga pala shqiptare, ashtu dhe nga ajo italiane, me 10 maj te vitit 1941, Perandori i Italise dhe i Etiopise, Mbreti Shqiperise, Viktor Emanueli III, u nis ne bordin e nje avioni ushtarak, i cili shoqerohej edhe nga nje skuadrilje avionesh te Forcave Ajrore Ushtarake Italiane. Ai zbriti ne aerodromin e vogel te Laprakes ne periferi te Tiranes. Pas vizitave dhe takimeve te realizuara ne Tirane me personalitete me te larta te atyre viteve, Viktor Emanueli do te udhetonte ne drejtim te qyteteve te ndryshme te Shqiperise.

Ne daten 14 maj 1941 ai mberriti ne qytetin e Gjirokastres. Ceremonia e pritjes u zhvillua ne sheshin kryesor te qytetit (sot Sheshi i Cercizit) ku u prit nga personalitete drejtuese te atyre viteve ne Gjirokaster si dhe nga banoret e qytetit. Sipas deshmive historike te atyre viteve, Viktor Emanueli u interesua dhe morri informacion per qytetin e Gjirokastres, historine e tij etj. Kjo do ishte nder vizitat e pakta qe nje personalitet i larte i permasave te tilla realizonte ne Gjirokaster. Nderkohe sipas te dhenave historike naten e 14 majit 1941 Viktor Emanueli e kaloi ne njerin prej hoteleve me luksoze te atyre viteve ne Gjirokaster, Hotel “Royal” (sot Hotel “Sopoti”). Mengjesin e 15 majit 1941, Viktor Emanueli vazhdoi turin e vizitave ne Jug te vendit ne Delvine, Sarande, etj. Pas 10 ditesh qendrimi ne Shqiperi, ne daten 17 maj 1941, mbreti Viktor Emanueli e mbylli viziten e tij ne vendin tone.

“Royal”, Hoteli luksoz i stilit italian

Hotel “Royal”, prone e familjes Haderaj , duket se ofronte kushte te pershtatshme per akomodimin e nje emri te tille si Viktor Emanueli. Perandori u sistemua ne nje dhome ne katin e dyte te nderteses, ballkoni i ciles shikonte nga sheshi kryesor i qytetit te Gjirokastres. Hotel “Royal” ishte ndertuar ne disa faza per disa vite rresht. Forma perfundimtare me pak ndryshime ne ambientet e brendshme eshte ajo qe eshte edhe sot. Ky objekt perfaqesonte hotelin me luksoz per kohen ne Gjirokaster .Ketu pervec dhomave te gjumit kishte edhe nje restorant e bar modern per kohen. Akoma sot kemi te ruajtura te ky objekt elemente karakteristike te arkitektures neoklasike italiane si ballkonet, kangjellat, elementet dekorativ te kornizat e dritareve, etj.

Savojat dhe kurora e Shqiperise

Dinastia e Savojave pati kulmin e saj me Mbretin e pare te Italise se bashkuar, Viktor Emanueli II. “Babai” i Italise moderne, qe luftoi perkrah Garibaldit dhe Manzinit per bashkimin e Italise, i la vendin djalit te tij, Mbretit Umberto I dhe ky i fundit ia la fronin te birit, Viktor Emanuelit III. Me 12 prill te vitit 1939 nje perfaqesi shqiptare e kryesuar nga kryeministri kuisling i asaj kohe Shefqet Verlaci i dorezoi Viktor Emanuelit III kuroren e Mbretit te Shqiperise. Vendimi ishte marre nga Asambleja Kombetare e mbledhur pas pushtimit te Shqiperise nga Italia fashiste. Deri ne vitin 1943, Viktor Emanueli III vazhdonte te quhej Perandor i Italise dhe Etiopise dhe Mbret i Shqiperise. Me renien e fashizmit, ra edhe Perandoria Italiane e cila ishte themeluar nga Benito Musolini ne tentative per te ringjallur perandorine e vjeter romake. Ne vitin 1946 Viktor Emanueli III abdikon nga froni i Mbretit te Italise ne favor te djalit te tij Umberto II. Disa muaj me vone, referendumi popullor vendosi rrezimin e monarkise dhe shpalljen e Republikes. Viktor Emanueli III, nipi i Viktor Emanuelit II, njeriut qe themeloi Italine moderne, u detyrua te marre rrugen e mergimit. Vetem ne fillim te mijevjecarit te trete pasardhesit e Savojave u lejuan te rikthehen ne Itali, por vetem si qytetare te thjeshte.

Qellimi politik i nje vizite

Vizita e Perandorit te Italise e Etiopise dhe Mbretit te Shqiperise Viktor Emanueli III nuk ishte e rastesishme ne Gjirokaster. Pas disfates italiane ne luften italo-greke, ky qytet ka qene pushtuar nga trupat greke. Ne 6 prill te vitit 1942 Gjermania sulmon Jugosllavine dhe Greqine. Pasi trupat e Vermahtit pushtojne nje pjese te madhe te Greqise, ne 13 prill trupat italiane hidhen ne kunderofensive. Perballe kishin nje ushtri gjysme te shpartalluar nga goditjet gjermane dhe te vogel ne numer, pasi pjesa derrmuese ishte rreshtuar ne mbrojtje te kryeqytetit. Ne 24 prill te vitit 1942, pas pushtimit te Athines nga gjermanet, merr fund edhe lufta italo-greke, qe i kushtoi Musolinit 13.755 te vrare, 50.874 te plagosur, dhe 25.067 te humbur. Ndersa Viktor Emanueli III mberrin ne “qytetin e Jugut” ai duket se me kete gjest kerkon t’u thote qytetareve te Gjirokastres se tashme greket jane mundur perfundimisht dhe Shqiperia eshte nen mbrojtjen e “padronit te ri”.

Atentati, hipotezat per Vasil Lacin

Ne 17 maj te vitit 1941, ndersa Perandori i Italise dhe Etiopise Viktor Emanueli III largohej nga kryeqyteti shqiptar per t’u kthyer ne Rome, atij i behet nje atentat. Ne rrugen e Durresit, ndersa korteu mbreteror ishte drejtuar per ne aeroportin ushtarak te Laprakes, i riu shqiptar Vasil Laci qellon ne drejtim te tij me pistolete, duke plagosur lehte perandorin. Historiografia e periudhes komuniste e ka paraqitur kete akt si shfrim i urrejtjes popullore ndaj pushtuesit, ndersa vete italianet kishin dyshime te forta se i riu nga Piqerasi i Himares ishte shtyre nga qarqe nacionaliste greke per te qelluar mbi njeriun qe dekretoi shpalljen e luftes italo-greke.

Qershor 1936 , Motrat e Zogut vizitojne Gjirokastren

Ne qershor te vitit 1936 ne qytetin e Gjirokastres mberriten dy motrat e mbreti Zog, te cilat u akomoduan ne Hotel “Royal”. Duket se vete pozicioni i Gjirokastres dhe natyra e saj, ku historia gershetohej me romantizmin do te terhiqte kersherine e princeshave. Te dyja motrat e mbretit Zog u sistemuan ne njeren prej dhomave te kateve te siperme te hotelit, ballkoni i te cilave shikonte nga sheshi kryesor i qytetit. Madje te moshuarit ne Gjirokaster kujtojne ende se kur ato dolen ne ballkon ne oret e pasdites, bukuria, elegance dhe menyra e veshjes se tyre terhoqi kuriozitetin e gjirokastriteve, te cilet u mblodhen ne pjesen e sheshit perballe godines se hotelit. Me pas vizita e tyre do te vijonte ne disa qytete te tjera te Jugut te vendit.

Nga Blerim Kore/koha jone

WASHINGTON – Teksti i korrespondencës midis Washingtonit dhe kryeministrave britanikë dhe francezë jepet si më poshtë: Korrespondenca nisi me një memorandum të përbashkët britaniko-francezo-amerikan, të firmosur më 9 dhjetor.

Teksti i këtij dokumenti ishte publikuar në “The New York Times” më 22 shkurt, në një mesazh special të dërguar nga Parisi, duke përjashtuar seksionin e fundit të tij. Kjo shtesë tek memorandumi është shpërndarë sot dhe thotë si më poshtë:

Shtesë në Memorandum pë Shqipërinë

“Qeveritë e Shteteve të Bashkuara, Britanisë dhe Francës dëshirojnë të njohin pavarësinë e shtetit shqiptar. At konsiderojnë se shteti i Shqipërisë. Ata konsiderojnë se shteti i Shqipërisë do të urdhërohet të sugjerojë zgjerimin në Paragrafin Nr 4 të Pikës XXII të Konventës së Lidhjes së Kombeve, të asistencës dhe këshillimit administrativ të një prej fuqive të mëdha. Për këtë, falë situatës gjeografike të saj dhe kapacitetit ekonomik, është sugjeruar fillimisht Italia që ta bëjë këtë detyrë.”

“Për këtë, qeveritë e Shteteve të Bashkuara, Britanisë dhe Francës janë të shqetësuara ti lënë në dorëzim Italisë një mandat mbi shtetin shqiptar nën kushtet e përfshira në konventën e Lidhjes së Kombeve. Ata konsiderojnë se këto kushte do të krijojnë bazat e pranimit të këtij mandati prej Italisë dhe mund të jenë në marrëveshje midis qeverisë italiane dhe qeverive kryesore aleate dhe fuqive.

Pikat e dokumentit të publikuar

Pikat e një marrëveshje të të tillë janë si vijon”
1-Shqipëria është pranuar si shtet i pavarur brenda kufijve të përcaktuar në strukturën shpjeguese të memorandumit. Megjithatë, asnjë nga këto kushte nuk do të shmangë shtetin shqiptar nga të negociuarit me shtetin serbo-kroatp-slloven për rregullimet rajonale, siç mund të bëhen ato në mbështetje me nevojat etnografike lokale dhe ato ekonomike.

(2) Qeveria serbo-kroato-sllovene do të ketë të drejtë të ndërtojë dhe operojë përgjëmes hekurudhave në veri të Shqupërisë, bazuar marrëveshjes 41, pika 15 dhe në rast të kundërt, të gëzojë privilegje të plota të rëndësisë ndërkombëtare përgjatë Veriut të Shqipërisë.
(3) E drejta e kontrollit të zhvillimit të lumit Bojana do të jepet në Këshillin e Lidhjes së Kombeve, ku pushteti për një çështje të tillë do ti delegohet Italisë apo shtetit serbo-kroato-slloven nën kushtet e veçanta. Është vlerësuar për këtë synim se Mali i Zi do të krijohet si pjesë e shtetit serbo-kroato-slloven.

Shkrimi është publikuar më 26 shkurt 1920 në “The New York Times


Ja planet e Willsonit dhe skemat anglo-franceze për rajonin sipas hartave

WASHINGON - Në hartë tregohen zonat e Istrias dhe Fiumes, siç u ndanë nga Marrëveshja e Londrës, më 26 Prill 1915, sipas kushteve me të cilat Italia hyri në luftë; sipas linjës së Uillson, siç iu komunikua fillimisht delegacionit italian në Paris, më 14 prill 1919; dhe sipas ndryshimeve të bëra në linjën e Uillsonit, të shprehura në memorandumin trepalësh britanik-francezo-amerikan për Italinë, më 9 dhjetor 1919; dhe nga ndryshimet e bëra në linjën e Uillsonit të shprehur në propozimet për kompromis, të pranuar nga Anglia, Franca dhe Italia, pavarësisht presidentit Uillson, dhe të parashtruara Jugosllavisë me ultimatumin alternativ që ishte ekzekutuar nga Marrëveshja e Londrës së 20 Janarit 1920.

Harta e poshtme shfaq zonat e Adriatikut dhe bregdetin e ndarë nga disa vija dhe modifikimet e tyre. Ajo që konstatohet brenda në hartë është se ndryshimet e bëra në 9 dhjetor nga linja e Uillsonit, i japin Italisë rajonin e Albonës, bregdetin e Arsës, midis Kepit të Gjuhëzëz dhe Fianonas, 60 milje në jugperëndim të Fiumes. Ata shtojnë se ishujt e Lussinit dhe Unies, tashmë të ndara, dhe grupi i ishujve të Pelagosas dhe Lisas, përgjatë Lagostas, kaluan nën Jugosllavinë; ndryshime janë bërë edhe në kufirin jugor të Shqipërisë, në favor të Greqisë; ndërsa përgjatë kufirit serbo-shqiptar, në veri, mbeten ashtu siç ishin përcaktuar në Konferencën e Londrës së vitit 1913; Vlora në bregdetin shqiptar, i është dhënë Italisë, me një territori të mjaftueshëm strategjik për mbrojtjen e saj. Dokumenti i 20 janarit bën dy ndryshime të rëndësishme në linjën e Uillsonit, siç tregohen në hartën lart. Ajo zgjeron koncesionin e Albonas në drejtim të veriut, të përcaktuar më 9 dhjetor, duke i dhënë në këtë mënyrë Italisë të tërë bregdetin e Istrias, vendos afërsi territoriale midis kufirit të ri dhe qytetit të Fiumes, përgjatë bregdetit lindor të Voloskës, dhe plani i linjës së Uillsonit, i jep liri veprimi Triestes për t’i dhënë një mbrojtje më të mirë ushtarake qytetit. Në hartën e mëposhtme, i jepet Jugosllavisë territori verior i Shqipërisë larg në jug deri në Drin.